Мұражай қорындағы «Құран кітаптарында» сақтаулы тұрған Құран кітаптарының қысқаша сипаттамасы, қай баспадан шыққандығы туралы мәліметтер берілген. Кітапшаның мәтінін дайындаған мұражайдың қызметкері Шынар Тастанбекова.

 «Асханалық ыдыстар» альбом каталогында қорық мұражай қорына 30 жылдан астам уақыт бойы жинақталған көне қалалар орындарында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған тарихи мұралардың ішінен тек асханалық қыш бұйымдар коллекциясы жайлы мағлұматтар берілген. Мәтінін әзірлеген кіші ғылыми қызметкер Егеубаева Әшіркүл.

 Мұражай қорындағы тиындар коллекциясы каталогында мұражай қорындағы Түркістан Оазисінің VII-XVII ғғ. сауда-саттық қарым-қатынастарын және ақша айналымын көрсететін нумизматикалық материалдар берілген. Мәтінді дайындаған ғылыми қызметкер Әділова Ботакөз. 

Н.Назарбаев

Киелі Түркістан қаласындағы Әулие бабамыз  Қожа Ахмет Ясауи кесенесі түркі халықтарының, оның ішінде қазақ халқының айрықша құрмет етіп, тәбәрік тұтар мекені. Ұлы ұстаздың рухани ілімі бағзы заманнан бері шынайы еркіндікке, тәуелсіздікке жеткізетін жол ретінде танылған. Қазақтың  хан-сұлтандары ел басқару ісінде  Ясауи қағидаларын негізге алған.  Елбасы Н.Ә.Назарбаев «Түркістан мен оның ұлы ғимаратын бүгінгі ұрпақ қазақ мемлекеттілігі тағдырмен тығыз бірлікте қарастырады. Ұлттық бостандығымыз бен іргелі елдігіміздің ақ ордасы, асыл көзі деп ардақ тұтады» деп киелі мекеннің  дәрежесін одан әрі айқындай түсті.

Осы алтын сабақтастықтың бүгінгі күнге дейін тіні үзілмей жеткендігін Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаевтың өткен тарихымызға, рухани мұрамызға деген ізгі ниетімен, ілтипатымен байланыстыруға болады. Әркез бабалар дәстүріне айнымас адалдықтың үлгісін көрсетіп келе жатқан Елбасымыз Әзірет Сұлтан кесенесінің ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енуіне тікелей мұрындық болды.

Елбасы Н.Ә.Назарбаев ең алдымен, 1985-1988 жылдары Қазақ ССР Министрлер кабинетінің басшысы қызметін атқарып жүрген кезде, Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне арнайы ат басын бұрып, мұндағы атқарылып жатқан іс-шаралармен танысады. Содан бері Елбасы тарапынан Әулие бабамызға тағзым ретінде саналатын игі жұмыстарға жол ашылды деп есептеуге болады. Еліміз тәуелсіздігіне енді қол жеткізіп, егеменді мемлекет ретінде еңсесін тіктеп жатқан жауапты кезеңде Елбасы Н.Ә.Назарбаев Түркістан қаласының абыройын асқақтатар, күллі түркі жұртының басын қосуға бағытталған жобаларды бекітті. Тұңғыш рет киелі мекеннен Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық Қазақ-Түрік университеті ашылды. Сонымен қатар кесененің көрік-келбетін қалпына келтіруге күш жұмылдырып, 2000 жылы Түркістан қаласының 1500 жылдық мерейтойын  ЮНЕСКО деңгейінде атап өтуге барлық жағдайды жасады. Президенттің Әзірет Сұлтан кесенесіне жасап отырған қамқорлығының арқасында мұнда жер-жерден ағылып келіп жатқан зияратшылар саны жылдан-жылға артып отыр. «Мәдени мұра» бағдарламасының аясында көне шаһардың шынайы шежіресін айқындау қолға алынды. Бұл бағдарлама бойынша орындалған нәтижелі еңбектердің өзі бір төбе.

Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың өз қаламынан туындаған кітаптарда, ой-толғамдарында Қожа Ахмет Ясауидің рухани ілімі мен оның қазіргі кездегі қажеттілігіне баса назар аударылған. Оның тарихи-мәдени маңызына қатысты елеулі тың тұжырымдар келтірілген. «Тарих толқынында», «Сындарлы он жыл», «Ғасырлар тоғысында» атты кітаптарында Ясауи қалыптастырған ілімнің құндылығы жөнінде оң пікірлер айтылған.

Елбасымыздың қасиетті шаһарға әр сапары жақсы жаңалығымен жанға жебеу, ойға демеу бола келеді.

Елбасымыз Түркістан қаласына 2010 жылдың 26 мамырында жасаған сапары кезінде Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық Қазақ-Түрік университетіндегі кездесуде жиналған жастардың алдында күллі әлем мойындаған Ясауи мұрасын оқып-үйрену жөнінде, оның мәні жөнінде сөз қозғады. Демек, бұл Ясауитанудың, Ясауи мұрасын игеру саласының жаңа белеске көтерілуіне алғышарт бола алады.

«Әзірет Сұлтан» қорық мұражайында шілде айының 6-жұлдызында Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың 70 жасқа толу құрметіне арналған «Түркістанға тағзым» атты көрме ашылды.

Көрме Елбасының Түркістандағы тарихи  маңызды кездесулерін жас жеткіншектерге көрсетуді мақсат тұтады. Сонымен қатар әр адамның көкірегіне президентке деген құрмет пен ілтипат нұрын құюды көздейді.

Аталмыш көрмеге мұражай қорынан 50-ден астам жәдігерлер қойылды.  Оның ішінде Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың 1985 жылы Қазақ ССР Министрлер кабинетінің басшысы, егеменді, тәуелсіз Қазақстанның тұңғыш Президенті тұсындағы, сондай-ақ бауырлас Түркия Республикасының Президенттері Тұрғыт Озал, Сүлеймен Демирел, Ахмет Сезар, Абдулла Гүл, Өзбекстан Республикасының Президенті И.Каримовтармен  бірге Ясауи кесенесіне зиярат еткенінен хабардар ететін және Түркістандағы ресми кеңестерден сыр шертетін суреттер мен Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың қазақ, орыс, ағылшын, түрік тілдерінде жарық көрген «Ғасырлар тоғысында», «Тарих толқынында», «Сындарлы он жыл», «Қазақстан жолы»,  «Казахстанский путь», «Бейбітшілік кіндігі», «Туған елім — тірегім», «Евразийский Союз идеи, практика перспективы», «Kutup Yildizi», «Nursultan Nazarbayev» атты жарық көрген кітаптары көрмеге қойылды.

Көрме  2010 жылдың қыркүйек айына дейін жалғасады.

                       Берік БАЙБОЛОВ, 

 «Әзірет Сұлтан» қорық мұражайы қызметкері.  

Мұндай іс-шараны іргелі шаңырақта осыған дейін Атырау, Маңғыстау, Ақтөбе, Қарағанды, Жамбыл, Шығыс Қазақстан облыстары өткізген екен. Оңтүстік аймақтың мәдени жиыны өте жоғары деңгейде ұйымдастырылды.

Көрменің ашылу салтанатына Қазақстан Республикасы Парламент Сенатының депутаттары Б.Жылқышиев, Қ.Айтаханов, Мәжіліс депутаттары М.Шалатаев, Р.Халмұрадов, М.Ахмадиев, Қазақстан Республикасы Мәдениет комитетінің төрағасы І.Қозыбаев, елшілік өкілдері, мемлекет қоғам қайраткерлері және бұқаралық ақпарат құралдары қатысты. Оңтүстік өкілдерін облыс әкімінің орынбасары Ә.Бектаев, «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайының директоры М.Садықбеков, облыстық мәдениет басқармасының өкілдері бастап барды. Мәдени күннің шымылдығы облыстық филармония оркестрі мен белгілі айтыскер ақын Бекарыс Шойбековтың арнауымен ашылды. Сөз алған Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті музейінің директоры А.Сағынғали, ең алдымен, Оңтүстік Қазақстан облысының әкімі А.Мырзахметов, «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайының директоры  М.Садықбеков, Отырар мемлекеттік археологиялық қорық мұражайының директоры Н.Алдабергенов, облыстық тарихи-өлкетану мұражайының директоры Қ.Бейсеновтерді арнайы дипломдармен марапаттап, шексіз алғысын білдірді. Қазақстан Республикасы Парламент Сенатының депутаты Б.Жылқышиев мәдени күннің жұмысын аса жоғары бағалап, сәттілік тіледі.

Көшпелі көрмеге еліміздің іргелі мұражайлары  «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы, Отырар мемлекеттік археологиялық қорық мұражайы, облыстық тарихи-өлкетану мұражайы   қатысты. Түркістан қаласынан барған «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайының қорынан 224 жәдігер тасымалданып жеткізілді. Атап айтсақ, Түркістан оазисінен табылған қола дәуірі б.з.д ХІҮ-ХҮ ғғ. ІҮ-ҮІ ғғ. сақ-үйсін кезеңі, ҮІІ-ҮІІІ ғғ. түркілер кезеңі, Х-ХІІ ғғ. Қарахандар кезеңі, ХІҮ-ХҮІ ғғ. ортағасыр кезеңі, ХҮІІ-ХҮІІІ ғғ. жататын археологиялық жәдігерлер, Әмір Темір дәуірінен сақталған ХІҮ ғ. шырағдандары, жазба ескерткіштері, Түркістан көмбесінен табылған нумизматикалық жәдігерлер дүйім жұртты тамсандырды. Президент мұражайына келген шетелдік қонақтар Түркістан тарихымен етене танысуға мүмкіндік алды. Көрме шілде айының 25 жұлдызына дейін жалғасты.

Берік ҚЫСТАУБАЙҰЛЫ, 

 «Әзірет Сұлтан» қорық мұражайы көрме ұйымдастыру тобының

жетекшісі.

Біріншіден, мақал-мәтелдердегі дана адам бейнесінің хикметтерге де жат емес екені мұндағы «Ғамал қылған чин ғашықны дана қылды», «Ғариб жаним иуз тасатдиқ даналардин, Дана табмай иер астиға кирдим мана» сияқты сөздерден, «хикмет» атауының беретін бір мағынасы «даналық» ұғымы болуынан аңғарылады. Мақал-мәтелдердегі даналық сөйлеуші адам бейнесінен, сөздің мазмұнынан көрінсе, ол хикметтерден астарлы түрде аңғарылады. Хикмет иесінің әулие екенін, ал әулиенің даналық қасиетінің сөзсіз болатынын оқырман іштей сезінеді. Сопылық танымнан хабары бар қарапайым оқырман даналыққа жетудің хақиқатты іздеуден туатынын, әулиелердің рухани дамудың бұл сатысынан күмәнсіз өтетінін оңай ажыратады. Хақиқатты іздеудің алғашқы кезеңдерінде-ақ мақал-мәтелдер беретін даналыққа қол жеткізудің мүмкіндігі сопылыққа қатысты еңбектерде де айтылады. Қ.А.Ясауи есімімен байланыстырылатын «Мират-ул қулуб» жазбасында мынадай пікір берілген: «Маулана Суфи Мұхаммед Данышменд, шайх Хасан Басриден (Алланың рахметі жаусын!) былай деп келтіреді: Сұхбат үш түрлі болады: Біріншісі – шариғаттан сөз (нақыл), екіншісі хәл, әулиелік химмет (рухани қолдау-жебеу) пен кемелдік жайынан сөз, үшіншісі – сыр (көңіл-қалб-жүрек) мен хәл және хақиқат жайында сөз». Көріп отырғанымыздай, нақыл сөздер (біздіңше, оның ең негізгісі – мақал-мәтелдер) сопылық жолдың шариғат, тариқат, хақиқат деп аталатын кезеңдерінің алғашқысының жемісі болып табылады екен. Мұны халық мақалдарын Қ.А.Ясауи шәкірттері шығарғандығы туралы халық аузында айтылып келген аңыз да қуаттай түседі. «Шариғат – ағып жатқан бұлақ, бұрынғының сөздері – жағалай біткен құрақ», - деген халық мақалы да осыны қолдайды. Осы тұрғыдан келгенде, Ясауи хикметтері мен қазақ мақал-мәтелдерінің арасында мазмұндық тығыз байланыстың барлығы өз-өзінен түсінікті болады.

Ясауи ілімінің негізін мекен, заман, ихуан, рабт-и Сұлтан (мемлекет басшысына риясыз берілгендік) деп аталатын төрт шарт құрайтыны мәлім. Осыған сай бауырластық, рухани бірлікті уағыздайтын, соны үлгі ететін даналық сөздері аз емес. Ауызбіршіліктің адамзат қоғамына қажеттігін тікелей де, тұспалдап та жеткізудің үлгілері мол. «Ынтымақ түбі – игілік, тірлік түбі – игілік», «Ұрыс ырысты қашырар,  ынтымақ халықты асырар», «Бірлік болмай, тірлік болмас», «Ырыс алды – ынтымақ», «Ағайын тату болса ат көп, абысын тату болса ас көп», «Теңге – тиыннан, ынтымақ – ұйымнан»,  «Бірлігі жоқ ел азады, бірлігі күшті ел озады», - деген сияқты тура мағынадағы мақалдар мен ауыспалы мәндегі мақалдар мен мәтелдер де жиі айтылады. «Үйірлі құлан ақсағын білдірмес», «Алтау ала болса, ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса, төбедегі келеді», «Бір жеңнен қол шығар, бір жеңнен бас шығар», «Көптен қашқан көмусіз қалар», - деп тұспалдап айтылған даналық сөздерінің де басты мәні – елді ынтымаққа шақыру. Сондай-ақ рабт-и Сұлтан шартына қатысты «Ұлықсыз жұрт -  бассыз дене», «Хан – бас, халық – кеуде», «Хан – шаңырақ, халық – уық», «Ханын сыйламаған ел азады», «Ел ағасыз болмас, тон жағасыз болмас», «Көш басшысы жоқ ел оңбайды, құралай бастаған киік оңбайды», «Басшысыз елде береке болмас», «Әдепсіз үйге кірме, әкімсіз елде тұрма», «Патша – Құдайдың жердегі көлеңкесі», «Ханда қадір болмаса, қарада ұят болмайды» деген сияқты мақалдар бар. Мекен және заман шартын қуаттайтын: «Жекен жерінде көгерер, ер елінде», «Елінен безген ер оңбас, көлінен безген қаз оңбас», «Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол», «Шетте жүрсең тарығарсың, өз еліңді сағынарсың», «Бақа көлінде патша, балық суында патша, жігіт елінде патша» т.с.с. мақал-мәтелдер көп. Бұл даналық сөздер Ясауи ілімін дамытуға қажетті алғы шарттардың қажеттігін сезінуден, адамды, қоғамды бақытты өмірге бастайтын басты себептерді дұрыс түсінуден туған. Әрине бұл түсінік тікелей Ясауи ілімінен туған және осы мақал-мәтелдер аталмыш алғы шарттардың сақталуына айрықша қызмет еткен деуге болады.

Қазақ мақал-мәтелдерінің сопылық жолдағы мақамдармен байланыстылығы да анық байқалады. Мәселен, «Қазы мен қарта жедім аузымда жоқ, мақпал мен парша кидім иінімде жоқ», «Жарлылық ұят емес, байлық мұрат емес», «Жарлы болсаң да, арлы бол» тәрізді мақалдар пақырлықтан (кедейліктен) қашпау мақамына сай туған. Ал сабырлылық мақамына лайықты ойды жеткізетін «Барыңа қарап шүкір ет, жоғыңа қарап сабыр ет», - деген секілді мақалдар мен сабырлылықтың қасиетін дәріптейтін ой қорытындылары да аз емес. Атап айтсақ, «Сабыр түбі сары алтын, сарғайған жетер мұратқа, асыққан қалар ұятқа», «Сабыр – күн түсірмейтін сая, асығыс – аунатып кететін мая». Қазақтың даналық сөздерінде сабырға асығыстық қарсы қойылады. Өйткені діни негізде қалыптасқан халықтық түсінік бойынша, «асыққан – шайтанның ісі». Ал сабырлылық Құдайлық сипат болып табылады. Ислам қағидасында Сабыр – Алланың бір есімі. «Адам асыққанмен, Алла асықпайды» деген сияқты мақалдар да сабырлылық мақамының мәнін ашарлық маңызға ие. Қанағатшылдық мақамына қатысты «Қанағат қылсаң, қарның тоқ», Құдайдан қорқынышта және үмітте жүру (хауф-рижа) мақамына қатысты «Қорық Құдайдан, қайт райдан», «Халықтан ұял, Құдайдан қорық», «Үмітсіз – сайтан» тәрізді т.б. мақамдармен қатысты даналық үлгілерін молынан кездестіреміз.

Хикметтердің қазақ мақал-мәтелдерімен байланысын арнайы сөз еткен ғалымдар да болды. Мәселен, М.Жармұхамедұлы осы жайға едәуір көңіл бөлген. «Қожа Ахмет өзінің өмір тәжірибесінен туған ойларын жинақтап, мақал-мәтел іспеттес етіп ұсынуға да шебер. Бұлардың бір тобы қазақ мақал-мәтелдерінің туып қалыптасуына да әсер еткені байқалады. Айталық, оның «Диуани хикметінде» «Жер үстінде өлмес бұрын тірі өлдім», «Құдай жолын ұстаған жолда қалмас» деген қанатты сөздер бар. Бізде осыған ұқсас: «Тірі өлдім», «Құдай деген құры қалмас» деген мәтелдер ұшырасады. Дәл осылай деп айтуға болмаса да, осы іспеттес мақал-мәтелдердің бізге Қожа Ахмет Хикметтерінен ауысуы мүмкін-ақ», - дейді ол. Ғалым сондай-ақ хикметтердегі афористік жолдарды мысалға келтіре отырып, әрі қарайғы ойын былай сабақтайды: «Рас, үлгі-өнеге, насихат үлгісінде келгендіктен, кейбір ойлардың өмірлік мәннен туған табиғи ұқсастықтары болатынын да естен шығармау керек, алайда Қожа Ахмет айтқан: «Сөзі тәтті, мінез-құлқы жүз мың түрлі» деген ұтқыр сөзі біздегі: «Адам аласы ішінде, мал аласы сыртында» іспеттес мақалдармен үндес шығуы да көп мағынаны аңғартады.

Хикметтер ішінен Ясауи іліміне тән дүниетанымдық ерекшеліктерді көрсететін жолдарды анықтауға және солармен орайлас, мәндес халық даналығы үлгілерін көрсетуге мүмкіндіктер бар. Және бұл мақал-мәтелдердің осы дүниетанымдық ұстанымдардан туғандығы күмән туғыза қоймайды.

Қ.А.Ясауи хикметтері мен халық мақал-мәтелдерінің байланысын ашу оңай емес. Өйткені олар, көбіне, пішіндік тұрғыда емес, мазмұндық жағынан сабақтасады. Сол себепті бұл мәселені философиялық қырынан қарастырған дұрысырақ. Ал біз бұны әдебиеттанушылық көзқарас бойынша қолға алдық. Соның өзінде, мәселенің әлі айтылмаған тұстары көп. Бұл аталмыш жайттың арнайы зерттелуі керек екенін көрсетеді. 

Болат ҚОРҒАНБЕКОВ,

Әдебиеттанушы.

Халықтың ықпалды әскербасылары мен батырларының сауыты, қалқаны, қылышы мен металл ұшты найзасы болған. Жаугершілік заманда қазақтардың қару-жарағының  ішінде ерекше тұрпаттылары болды. Солардың бірі – қылыш.

Қылыш негізінен жақын қашықтықта ұрыс жүргізуге арналған көшпелілер қаруының көнеден келе жатқан бір түрі. Қылыш – шабуға лайықталып соғылған өткір жүзді, имек, үшкір қару. Бұл қаруды әлем халықтары Қытай, Вьетнам, Үнді, Араб, Француз, Орыс, Түрік қылыштары, сондай-ақ жаяу әскер, казак, офицерлер қылыштары деп әртүрлі атағанымен, олардың қызметтері бірдей. Яғни кесу арқылы жарақат салуға арналған, сонымен қатар қорғаныста таптырмайтын құрал. Бұл қару түрін қазақ жауынгерлері ХІХ ғасырға дейін қолданып келді. Қазіргі таңда қазақтың жауынгерлік қылыштарының бізге жеткен заттық үлгілері мұражай қорларында ғана сақталған. Біз қылыштарды талдап, көпшілікке таныстыру арқылы, қазақтың бес қаруының бірі саналатын қылыш түрлеріне тоқталмақпыз.

Орта Азия базарларынан сатып алынған, немесе айырбаспен келген қылыштарды Хиуа, Бұхара, Исфахан қылыштары деп атаған. Бұхара қылышының ерекшелігі болатының бас жағы бірден қатты қайырылып, имек болып жасалынады. Қылыш болаты деп – шабатын жүзін атайды. Қатты имек болып жасалу себебі тарта сермегенде сырғи тіліп терең жарақат салады.

Қазақтар қылыштың басының формасына қарай «қайқы қылыш», «имек бас қылыш», «жеке ауыз» деп аталатын қысқа қылыштарды атаумен бірге, мықты алмас қылышты «Зұлпыхар» деп атаған. Зұлпыхар – Шығыста аңызға айналған киелі қасиетті саналған қылыш. Әр халықта ол жөнінде әртүрлі қызық әңгімелер бар. Қазақ халқында ең көп тараған аңыз әңгіме - Әзірет Әліге «Дүлдүл» деген сәйгүлікті «Зұлпыхар» деген алмас қылышты Алла тағала өзі сыйға тартқан деп баяндалады. Қазақ жыраулары қылыштың осы түрін жырға қосып, оның көктен түскендігін баяндайды. Мәселен, Нұрым Шыршығұлұлы Қашағанға:

Хамхам менен сәмсәм-ді,

Зұлпыхар мен Зұлқажжа –

Жәннаттан келген мәрт қылыш.

Ұрыс сайын әр жерге

Заманда өткен баяғы

Барған екен төрт қылыш, -

деп төрт қылыштың түсу себебін айтады. Зұлпыхарды Әзірет Әліге Мұхаммед с.ғ.с пайғамбарымыз тарту еткен. Ол қылыш екі басты болып келеді.

Қазақ жауынгерлері ерекше құрметтеген қылыш түрі – «наркескен». Атауынан белгілі болғандай, бұл қылыштың күші нар түйені ортасынан қақ бөліп тастауға жеткен. «Наркескен» деп негізінен Исфахан қылышын атаған. Бұл қылышты әдепкіде Марокко, Индия, Пәкістан ұсталары жасап, бұл жаққа сауда-саттық пен айырбас арқылы алынып келген. Ол қылыштарға Құран сөздері де жазылатын болған. «Наркескендердің» кесу күші жоғары болады. Қазақ батырлары қылышты ерекше құрметтегендіктен, ұсталар арнайы тапсырыспен сабын сүйектен немесе мүйізден жасап, алтын немесе күміспен әшекейлеп, өрнек салып, асыл тастар қондырған. Ертеде наркескендер хандарда, хан сарайындағы жоғары лауазымды қолбасшыларда, кейбір мәртебелі билерде болған. Наркескендерді хандар өздерінің әскери қолбасшыларымен ел бастаушы атақты батырларына сыйға тартқан. Сондықтан наркескен атадан балаға ауысатын қадірлі мұра, мүлік болып есептелген.

Қылышты негізінен ұсталар көбіне болаттан, темірден, шойыннан құйып жасаған. Өте сапалы қылыш – болат қылыш болып есептеледі. Сондықтан «алмас қылыш» деп атайды. Алмас қылыш – болаттың ең асылынан соғылады. Наркескен алмас қылыштың аңызға айналған түрі 1861 жылы Злотоуста орыс инженері Аносов қазақтардың ертеде пайдаланған алмас қылыштарының өте өткір болуының бір сыры суару тәсілінде, болатты салқын күйінде соғуында екенін анықтап, сондай алмас қылыштарды орыс жауынгерлеріне жасатқан екен.

Сонымен ең асылы қызыл алмас (болат), одан кейінгі ақ алмас (болат), сосын көк болат саналады. Сұр – темірдің өз түсі.

«Әзірет Сұлтан» қорық мұражайының жәдігерлер қорынан жоғарыда аталған, көшпелі халықтар күні кешеге дейін қолданған қылыш үлгілерімен танысуға болады.

ӘСММ. КК 1609 қылыш, сабының ұзындығы 10 см, балдағының ұзындығы 13 см, болатының ұзындығы 84 см. Темірден жасалынған. Болаты имектеліп, ұшы үшкір жасалынған. Сабы мен қылыштың болаты түйіскен жерде қолды тіреп тұратын темірі «балдағы» деп аталады. Қылыш балдағы қолға тіреу, қылыштасқанда басқа қаруды тіреп ұстауға арналған. Әр кезеңдерде, әр замандарда қолданған сабы, семсер, қылыштардың балдақтары әртүрлі болған. Балдақты алтындап, күмістеп, асыл тастармен әшекейлеген. Балдағына қарай «алтын балдақ», «күміс балдақ» деп аталған.

Қылыш 2001 жылы Күлтөбе қаласынан қазбадан табылған. XVIII-ХІХ ғғ тән. Қылыштың сақталулары орташа деңгейде. Шойыннан жасалған. Шабуға лайықты өткір жүздері майырылған. Бұл қылышты қазақтар Хиуа қылыш деп атаған.

Осы қылышқа ұқсаған тағы бір ӘСММ КК: 233 қылыш. Ол да XVIII ғасырға тән. Оның сабының ұзындығы 12 см, болатының ұзындығы 75 см. Қылышты музей қорына 1969 жылы Қауға төбеден қазбадан алып, А.Алтаев өткізген. Бұл қылыштың балдағы салмақты. Бұл шойыннан жасалған.

Келесі ӘСММ. КК-459 қылыш. XVIII-XIX ғасырға тән. Исфахан қылышы. Сабының ұзындығы – 12 см. Сабы піл сүйегінен жасалынған. Балдағының ұзындығы 12 см, болатының ұзындығы – 83 см. Музей қорындағы болаттан жасалынған сапалы қылыштардың бірі болып табылады. Бұл қылышты бір азамат атадан балаға келе жатқан қадірлі мұрасының бірі ретінде музейге 1987 жылы тапсырған екен. Қылыш болаты алқымынан бастап, қайқы имек болып келген, мұндай қылыш тарта сермегенде, сырғи тіліп, терең жарақат салады. Сондықтан да мұндай қылышқа өте ұқыптылықпен қарап, қынапта сақтаған. Өкінішке орай, бұл қылыштың қынабы сақталмаған. Оның есесіне 1989 жылы өткізілген этнография бөліміндегі ӘСММ КК №131/а,б ағаш қынапты қылыш экспозицияда тұр.

Қынап – қылыштың қабы. Ағаштан жасалып, сырты матамен, терімен, металмен әшекейленген. Аузын біріктіріп тұратын металл, түбін сақтап тұратын түбегі қайыс бау тағуға арналған сақиналары (мойнақ) бау тағуға арналған шығыршықтары бар «құрсаулары» болады.

«Айбалта, семсер, шоқпар бір сермегенде тиген жерін жаралайды, ал қылыш бір-ақ сермегенде бастан қара табанға дейін қақ жарып түсіреді» деп хандар мен батырлар артық санаған алдаспанды, қастерлеген қылыштарды бұл күнде музейлерден ғана көре аламыз.

Қазіргі таңда қылыштарды тек әскери қызметкерлердің салтанатты рәсімдерінде ұстайтын қаруы ретінде ғана қолданады.

ЕГЕУБАЕВА Әшіркүл,

«Әзірет Сұлтан» қорық мұражайының қор сақтаушысы.

Қожа Ахмет Ясауи кесенесінде жерленген тарихи тұлғаларды толықтай зерттеп, аты-жөндерін, өмір жолын, қылған қызметін халыққа таныту қазіргі кезде ғана жолға қойыла бастады. Қолда бар мәліметтерге сүйенсек, мұнда  жүзден астам игі жақсылардың сүйегі жатыр. Олар хан-сұлтандар, абыздар мен билер, батырлар мен бағландар, бір сөзбен айтқанда, халықтың бетке ұстар қайраткерлері. Енді олардың Әзірет Сұлтан кесенесіне жерленгендегі мақсаттары не еді деген мәселеге тоқталсақ.

Біріншіден, бұл әулие бабаға деген елдің ерекше құрметі. Себебі Қожа Ахмет Ясауи жайған асыл дін бытырап кеткен түркі халықтарының басын бір шаңырақ астына тоғыстырды, қалай ел болудың, қайтіп дұшпанға айбар көрсетудің үлгісін көрсетті. Әсіресе Ясауи жолының мұрагері болып қалған қазақ халқының елдігін аман сақтап, ен даласын жауға бермей қорғап қалуына Ясауи ілімін жоғалтпағандығы, жүрегіне сіңіргендігі себеп болған.  Күш-қуаты толысқан шақта жұртын жауға бермеу үшін жанталасқан, қайраты қайтып, ажал жеткен сәтте «өлгеннен соң сүйегімді Әзірет Сұлтанның жанына жерлеңдер» деп өсиет еткен ел ардақтысының тілегін бүкіл ру, бүтін ел болып орындауға жұмыла кіріскен. Демек, бұдан ел мен ердің арасындағы адалдықтың, асыл серттің бағзыдан бастау алған тамаша дәстүр екендігін көреміз. «Ер тілеуін ел тілер, атамыз қазақ ғұрпы бар» деп Базар жырау айтпақшы, ердің ел үшін жанын құрбан ететіндігі, елдің ердің аманатына берік болатындығы қаншама ғасырлардан бері бұзылмай келе жатқан үрдіс екендігі анық. Түркістаннан мойны қашық жерлерден де қайтыс болған кісілерін көк күмбездің астына жерлеу үшін күні-түні халық нөпірі ағылып келіп жататындығы тарихи деректерде тайға таңба басқандай анық жазылған. Қаланың маңын жайлаған жалпақ жұртты былай қойғанда, жұрт өмірден өткен адамын шалғай Арқадан, Шығыстан, Батыстан әкеліп, ақ жуып, арулап кесенеге қойған.  Мәселен, атақты Қазыбек би Арқа жерінде, «Семізбұғы» деген жайлауда дүниеден өткенде, сүйегін бір қыс бойы сақтап, келер жылы ғана кесенеге жеткізуге мүмкіндік болған. Осы айтылғандардың барлығы кесенеге жерленген кісі, хан болсын, қара болсын, Қожа Ахмет Ясауидің жолынан айнымағандығын, дана қағидасын тәбәрік тұтқандығын қапысыз дәлелдейтін шындық. Осында мәңгілік тыныс тапқан  жиырмадан аса хан, қала берді қазақтың игі жақсылары, билері, батырлары ғұмырлық мұраттарын елді бір орталыққа біріктіруге бағыштаған. Бұл бірліктің ұйытқысы – Қожа Ахмет Ясауидің хал ілімі. Түркі халықтарын, оның ішінде қазақ халқын түбегейлі жойылып кетуден аман сақтап қалған – осы ілім. Ел тізгінін ұстаған игі жақсылар тек осы асыл ілімнің негізінде ғана халықты тұтастыра ұстаудың тәсілін түсінген.

Сонымен қатар қазақтың игі жақсыларының қасиетті жерге қойылуы ел бойындағы ұлы мінез Елдік сананы дәріптейтін іс. Бір мекенде бастары қосылған даналар Елдік сананың өшпес үлгісін келер ұрпаққа көрсетіп кетті. Қазіргідей адастырар ағымдар көбейіп, дін тазасын тұтыну қиынға түскен заманда, ұлттық құндылықтарымыз кезек-кезек қақпақылға түсіп жатқан кезеңде ұлы мұраттарымыздың бастауы Ясауи баба насихаттаған ілім тереңінен ғана табуға болатындығын меңзегендей. Бұл – ата-бабалар арман еткен тәуелсіздігімізге қол жеткізіп, идеологиялық әлеуетімізді енді орнықтырып жатқан бүгінгі ұрпаққа жол көрсетуші Темірқазық іспеттес.  Келешекте ел басына аумалы-төкпелі уақыттың келетінін болжап біліп, ел бірлігі талқыға түскен уақытта Ясауи жолынан айнымасын, адалын біліп, ата дәстүрді сақтасын деген ұлы аманат секілді.

Бұл аманаттың бізге жету жолы тіптен оңай болған жоқ деуге болады. Кеңес үкіметінің кезінде қынадай қырылған қазақпен бірге ұлттың ардақ тұтар қастерлі мұралары да жойылып кетудің сәл-ақ алдында тұрды десек қателеспеспіз. Түркістанда қазақ рухының тәуелсіздігін паш етіп тұрған көк кесенені де құртудың небір айла-амалдары ойластырылғандығы, оның киесін ел жадынан жоғалтудың құйтырқы жоспарлары құрылғандығы мәлім. Көзіміздің қарашығындай сақталған жәдігерлер тоналып, жарты ғасырдан астам уақыт кесене қараусыз қалды. Сонымен бірге хан-сұлтандардың, халықтың аяулы перзенттерінің бастарына қойылған құлпытастар талан-таражға түсті, шағылды, кейбірінің жазулары қырнап өшірілді. Мұның бәрі қазаққа ата-тегін танытпау үшін жасалған жауыздық әрекеттер екендігі даусыз. Осының кесірі қазірде құлпытастардың қай тұлғаға тиесілі екендігін оқып-білу, елге таныту ісіне қолбайлау болып отырғандығы жасырын емес. Дегенмен де ғалымдардың, зерттеушілердің жанкешті еңбектерінің нәтижесінде Әзірет Сұлтан кесенесінде жерленген тарихи тұлғалардың  есімдерінің үлкен тізімі жасалып шықты. Бұл тізім алдағы уақытта толықтырылатын болады.

Мұхит ТӨЛЕГЕНОВ,

Мұражайдың кіші ғылыми қызметкері.

 2010 жылы мамыр мен маусым айларының аралығында Хан ордасы территориясында  археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді.

Бірінші құрылыс қабаты.

Археологиялық зерттеу жұмыстары жүргізілетін жер Хан ордасы деп аталатын қазбадан шығысқа қарай 20 метр қашықтықтан тандап алынды. Зерттеу жұмыстары жүргізілген қазбаның жалпы көлемі: 6х8,6м. Қазба қарашірік қабатынан тазланып алынғаннан кейін, 0,3-0,6м тереңдіктен бірінші құрылыс қабатына жататын құрылыс орны аршылып зерттелді. Өкінішке орай, бірінші құрылыс қабатына жататын тұрғын бөлмелердің  қабырғалары сақталмаған. Бұған бірінші құрылыс қабатының жер беті деңгейіне жақын жатуы және табиғи құбылыстар әсер етсе керек. Бірақ бірінші құрылыс қабатында орналасқан тұрғын үй едендерінің шығуы бұл араны тұрғындардың мекен еткенін дәлелдейді. Қазбаның оңтүстік бұрышында көлемі: 0,8х0,9м келетін ташнау бар. Ол орыннан 1,2м жерде сандал орналасқан. Қазбаның оңтүстік-батыс бұрышында осы құрылыс қабатына жататын ошақ орны сақталған. Сақталған ошақтың көлемі: 0,5х0,6м. Ошақ орны айналасынан әр-түрлі көлемдегі тастар шыға бастады. Бөлме ортасына  екі тасты біріктіріп жалпақ тастың үстіне орналастырған. Тастың орналасуына қарап оны бағана астына қойылған іргетас ретінде қарастыруға болады. Бірінші құрылыс қабатының тұрғын үй қабырғаларының сақталмағанына байланысты, археологиялық зерттеу жұмыстарының кезінде түсірілген жобаға қарап, ташнау мен сандал орналасқан аймақты тұрғын үй, ал ошақ орналасқан аймақты шаруашылық аймағы деп қарастыруды жөн көрдік. Жұмыс барысында қазбаның жалпы жобасы түсіріліп, археологиялық табыстар жинап алынды. Археологиялық табыстардың арасында нумизматикалық табыстар да кездеседі. Бірінші құрылыс қабатынан Ресей императоры Александар ІІІ тұсында 1880 жылы соғылған 5 тиын (копъеекъ) табылды. Қазба кезінде табылған археологиялық заттай деректер бұл орынның XIXғ. аяғы  мен XXғ. басына жататындығын айғақтайды.

Екінші құрылыс қабаты.

Бірінші құрылыс қабаты алынып тасталғаннан кейін, 0,8м тереңдіктен екінші құрылыс қабатының іздері шыға бастады. Археологиялық зерттеу жұмыстарының нәтижесінде екінші құрылыс қабатының жалпы жобасы түсіріліп, табыстар жинап алынды. Қазба жұмыстары екінші құрылыс қабатының шаруашылық бөлмесін жартылай аршып көрсетті. Негізінен көлемі 6х8,1м болып келетін шаруашылық бөлмесінде екі ошақ орны, тандыр мен суфалар орналасқан. Оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан ошақтың диаметрі: 0,8х0,95м, тереңдігі -0,45м, ал бөлменің орта тұсында орналасқан ошақтың диаметрі: 0,75х0,9, тереңдігі -0,4м. Қазбаның солтүстік бөлігінің ортасына таман бадраб орналасқан. Бадрабтың диаметрі: 0,4х0,55м. Шаруашылық бөлмесін ортасынан ені 0,6м., болатын дуал қабырға бөліп тұр. Бөлме қабырғалары еденнен 0,3м биіктікте сақталған.

Үшінші құрылыс қабаты.

Үшінші құрылыс қабаты реперлік нүктеден (қазбаның ең биік жері) -1,45м. тереңдіктен шықты, ол негізінен шаруашылық  бөлмесінен тұрады. Шаруашылық бөлмесінің шығыс қабырғасы көше қабырғасымен жабыстырыла салынған, бөлмеде бір ошақ және қоқыс тастайтын шұқыр орналасқан. Қазбаның шығыс бөлігі көше қабырғасына барып тіреледі. Қазбаның солтүстік-шығыс бөлігінде көлемі: 1,4х4,3м болатын дарбаза орны аршылды.  Біздің негізгі міндет хан ордасына кіретін қақпаны табу керек болған соң, қазбаның шаруашылық бөлігіне тиіспеуді жөн көрдік. Негізінен көше қабырғасының қалыңдығы 1,3х1,5м. аралығында. Ол саз кесектен қаланған болып шықты. Саз кесектің өлшемі 42х24см. Қабырғаның көше жақ беті сыланған. Қазба көлемін көше қабырғасы бойымен солтүстікке қарай бойлай созуға тура келді. Ондағы мақсат көшенің басқа көшемен қиылысқан жерін нақты анықтау болатын. Қазба жұмыстарының  нәтижесінде көшенің шығыс қабырғасы 22м-ге дейін аршылып, көше қабырғасы хан ордасы орналасқан аймаққа қарай, яғни батысқа бұрылып кететіні анықталды. Негізінен көше қабырғасының үстіңгі жағы  реперлік нүктеден -1,30 - -1,75м. тереңдікте орналасқан.

Қазбадан оңтүстікке қарай 14м жерден көше қабырғаларын көру мақстында көлемі: 10,7х6м, тереңдігі 1,7м кесік салынды. Қазба жұмысының нәтижесінде көше қабырғалары туралы мәлімет алынды. Қабырғаларының қалыңдығы 1,5м болып келетін қабырғалар реперлік ніктеден -1,45м тереңдікте орналасқан.

Салынған кесіктен оңтүстікке қарай 1,9м жерден, яғни, бас магистралды көше мен біз  қарастырып отырған көшенің қиылысқан жерінен көлемі: 20,1х4,75м көлемде қазба жұмыстары жүргізілді. Реперлік нүктеден -1,45м тереңдіктен қазбаның батыс бөлігінен қақпа іздері шыға бастады. Қақпаның батыс бөлігінің көлемі: 5,5х4м., дуал қабырғасының ені 1,5м., магистралды көше бетінің ені 0,9м болып келеді.  Қақпа мұнарасы қызметін атқарған бөлме іші қоқыспен толтырылған. Сонымен қатар, қақпа бөлігін жалғастыра тұрғын үй салынғаны белгілі болды. Тұрғын үй  2,5х4,25м., көлемде жартылай аршылды. Тұрғын үй мен қоқыс төгіп толтырылған шұқыр арасын ені 1м дуал қабырға бөліп тұр. Дуал қабырға саз кесектен салынған. Бөлменің солтүстік-батыс бөлігінде көлемі: 23х23х4см күйген кірпіштен үш қатар етіп қаланған табалдырық қалдықтары сақталған  және қабырғаның төменгі жағынан ағаш қалдығы шықты. Тұрғын үйдің батыс бөлігінен де осындай көлемдегі күйген кірпіштен екі қатар етіп қаланған табалдырық қалдығы шықты. Қазба кезінде қақпаның шығыс беті 4,3х8,3., көлемде аршылып зерттелді. Қақпаның негізгі қабырғасының ені; 1,7., магистралды көше бетінің ені 0,9м, қақпаның шығыс бөлігінің қоқыспен толтырылған шұқырының көлемі 2,5х2,7м. Қақпаның шығыс бөлігіне де тұрғын үй қосыла орналасқан. Жартылай аршылған тұрғын бөлменің көлемі: 3,3х3,25м., болып келеді. Қазбаның шығыс бөлігінде ұзындығы 2,3м болып келетін саз кесектен салынған қабырға орналасқан. Тұрғын үй мен қоқыс төгілген шұқырдың арасын ені 0,8м болатын дуал қабырға бөліп тұр. Қақпа және де оған жабыстырыла салынған тұрғын үй қабырғалары реперлік нүктеден -145 тереңдікте орналасқан. Сонымен қатар, қазбаның жоғарғы бетінен 1931 жылғы соғылған Кеңестер Одағының 3 тиыны табылды. Қақпа өзінің салыну формасы жағынан ішкі бұрыштары доғалданып келген. Қазба кезінде қақпа өмірінен мәлімет беретін археологиялық және нумизматикалық табыстар жиналып, қақпаның жалпы көрінісі суретке түсіріліп, қазбаның жалпы жобасы  түсіріліп алынды.

Қорытынды

Жоғарыда келтірілген археологиялық қазба жұмыстары мен табылған жәдігерлерге сүйене отырып төмендегідей қорытынды пікірлер мен тұжырымдар жасауға негіз бар деп есептейміз:

- Хан ордасының шығыс жағымен өткен көше магистральді көшеге қиылысқан тұсында екі жағы тік төртбұрышты мұнарамен бекітілген қақпаға барып тіреледі;

- Мұнаралар тұрғын үй есебінде пайдаланылған, тек көшелердің қиысар тұсындағы бұрыштары доғалдандырылып қаланған;

-   Хан ордасын қоршаған дуалдың қалыңдығы 1,5метрден 1,6 метрге дейін өзгеріп отырады, алайда бұл дуал ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХғ. басы аралығында өмір сүрген (тереңдік -1,45);

- Әбілмәмбет хан тұсындағы Хан ордасын қоршаған дуал 3 метр тереңдікте жатыр және ол мұнан да қалың болуы мүмкін.

Талғат ӨСЕРОВ,

«Әзірет Сұлтан» қорық мұражайының кіші ғылыми қызметкері.     

Қақпа мұнаралары қирандысының нашар сақталуы олардың шынайы пішінін анықтауға мүмкіндік бермейді. Қазіргі уақытта мұнаралар қабырға қалдықтарының арасында жоғары қарай сыртқы, кейде ішкі жағындағы түзу бойында төбешік кейпінде ғана сақталған. Осы уақытқа дейін қандай да бір қалашықтың қорғаныс құрылысы жабдықтары толығымен аршылмағандықтан, ғалымдар арасында әртүрлі болжамдар мен дау-дамайлар өршіп тұр. Бұл сұрақ Сауран қалашығы, Ескі Түркістан және Шойтөбе-Шауғарға қатысты аз да болса шешімін тапқан. Сонымен қатар Байырқұм қалашығының (Сырдарияның сол жағалауы) қабырғаларында да тікбұрышты формадағы мұнара қалдықтары барынша жақсы сақталған, төрттен үш бөлігі қабырға сыртына шығыңқы және қалашықтың ішкі бөлігімен тар дәліз тәрізді өтетін жермен байланысқан. Мұнараның төрттен үш бөлігінің сыртқа шығып тұруы бұның ежелгі құрылыс екендігінен хабар беріп тұр, тура линиядағы  ішкі жағы қала қорғаны қабырғаларымен орналасып, бұл мұнаралар қамал қабырғасының сыртқы жағына толық шолу жүргізуге және қорғауға мүмкіндік берген. Бұл тікбұрышты (немесе квадраттық) мұнаралардың пайда болу тарихы ежелгі заман тұңғиығына кетеді және ерте ортағасырдың ақырына дейін қолданылып келді. Өзбекстандағы ежелгі қала Кампыртепе (б.з.д.ІІІ – б.з. ІІІ ғғ.), Түрікменстандағы Көне Ниса (б.з.д. ІІІ – б.з. ІІІ ғғ.) осы пікірлердің дәлелі ретінде қызмет ете алады, соңғысының аумағында осындай 42 мұнара болған.  Сонымен қатар Солтүстік Ауғанстандағы Беграм қалашығы (б.з.д. ІІ – б.з. ІV ғғ.) осы пікірімізге дәлел[1].

Біздің аймағымызда да антикалық заманның тікбұрышты құрылыстары және шағын квадратты мұнаралар бар, олар – Алтын асар және Алып (б.з.д. І – VI ғғ.)[2].

Қазақстандағы ерте ортағасырлық ескерткіштердің ішінен осындай формадағы фортификациялық құрылыстардан тек Құлан қалашығы (VII – VIII ғғ.), Сидақ ата (I – VIII ғғ.), Құйрық төбе (VI – VIII ғғ.) және Шойтөбе – Шауғар (ІІ – ХІІІ ғғ.) ғана зерттелген[3].

Көршілес жатқан аймақтардан Самарқан және Бұхара, сонымен қатар Хорезмдік қала құрылысы ескерткіштерін атауға болады[4]. Дамыған ортағасырлық кезеңде мұндай жобадағы мұнаралардың ізі көмескілене бастағанына қарамастан, ара-тұра ұшырасып та қалады.

Қала қирандыларын зерттеу негіздеіне сүйеніп, кейінгі ортағасырда көп жағдайларда мұнаралар дөңгелек пішінге ие бола бастағанын байқаймыз. Бұл құбылыс экономикалық мақсатқа сай туындаған – дөңгелек мұнара құрылысы көп еңбек жұмсауды қажет етпейді және құрылыс материалдары аз жұмсалады.

Кейбір ірі мұнаралар баспаналар ретінде қолданылды, бұл үшін мұнараның төменгі қабаты құрылысының қабырғалары саз сылақпен мұқият сыланып, сабан аралас балшықпен сыбалған. Кіре берісте күйдірілген кірпіштен алаңқай орналасқан, мұнда суағар резерві – ташнау жайғасқан. Оған мысал ретінде Тәкие қақпаның оңтүстік-шығыс мұнарасын келтіруге болады.

«Тәкиеата» (Тәкие) немесе «Ишан қақпа» деп аталған төртінші қақпа Еврей моласына қарсы орналасқан (№2 қақпа). «Араб-парсы» сөздігінде «Тәкие» деген сөз дәруіштер, мүридтер топталып, зікір салатын жер деп көрсетіледі. Алайда басқа бір деректе «такия» - «цеховые дома» деп берілген. Белгілі ғалым А.Машанов «тәкие» дегенді «қонақ үйі» деп түсіндіреді (Құнанбайдың Меккедегі тәкиесі)[5].

Біздіңше, зікір салатын жер дегені шындыққа келетін сияқты, себебі мұндай орындар мазараттарға жақын орналасатын болған.

Тәкиенің солтүстік-батыс мұнарасында оның ішкі қабырғасын көлденең кесіп өтетін айналма тепкішек болған. Мұнараға құрылыстың шығыс бөлігінде орналасқан тар дәліз тәріздес жолдың көмегімен енуге мүмкіндік болған.

Оңтүстік – шығыс мұнара бастапқыда осы құрылысты қорғайтын және қызмет ететін адамдардың баспанасы ретінде жобаланып салынған. Бұл туралы осы тікбұрышты ғимараттың ішкі жағында орналасқан ұзындығы 15 метрден кем емес құрылыс куәлік бере алады. Қазба барысында аталмыш ғимараттың екі құрылыс қабаты аршылды, жоғарғы құрылыс қабатында есептеудің реперлік нүктесінен төмен 0,7 м деңгейдегі шаршылы кірпіш төселген алаңқай, сонымен қатар солтүстік-шығыс бөлмедегі реперден 0,6-0,7 деңгейдегі соғылған кірпіштен қаланған еден қалдықтары ғана сақталған.

Екінші құрылыс қабатының төменгі жағындағы едендер мен суфалар реперлік нүктеден 105-130 см деңгейде орналасқан. Қабырға мен еден бетіндегі сылақтардың көпқабаттылығы бұл құрылыстың ұзақ сақталғандығына куә бола алады.

Сырттай қарағанда (оңтүстік-батыс жақтан), бұл екі мұнара өте ұқсас болып көрінеді, бірақ солтүстік-шығыс жағынан аңдағанда, олардың жоғарғы бөліктері ғана ұқсайтын болып шықты. Сол себептен қалпына келтірудің графикалық жобасын дайындау барысында, бұл ерекшеліктер зерделенді және абсолютті бірдей мұнаралармен бірге, алайда қақпаның солтүстік-шығыс бөлігіндегі тұрғын үй ізі көрсетілетін нұсқа ұсынылды.

Ортағасырлық Түркістанның үш қала қақпасының қазба жұмыстары нәтижесін талдай отырып, біз мынадай қорытындыға келдік, олардың барлығы да өз жобасында аймақтық тарихи тамырын, архитектуралық ерекшеліктерін және құрылысшылардың кәсіби дағдысын сақтаған. Сондықтан олар бір-біріне ұқсамайды. Түркістан қаласындағы қамал қабырғалары және алты қақпаны тұрғызу мен көтеру Қоқан билігінің кезінде, 1843 жылдан 1849 жылға дейін жүргізілген. Мұндай көлемдегі ғимараттың құрылысы үшін жер-жерден шеберлер мен сәулетшілердің тартылғаны талассыз шындық. Бұхара қаласындағы бұрышы дөңгеленіп келген тікбұрышты мұнараларға қарай отырып (қазір де мен мұндалап тұр), Тәкиа қақпасында Бұхарлық шеберлердің қолдарының ізі қалды деп байлам жасауға болады[6].

Дуал қиратқыш құралдардың пайда болуымен байланысты қорған қабырғаларын  сақтау үшін оның іргесін биік етіп көтеруге қажеттілік туындай бастады. Сондықтан қабырғалар мен қақпалар тек горизонт деңгейінде емес, қалыңдығы 8-10 м (Сауран қаласы, Түркістан және т.б.) және биіктігі 3-5 метрді құрайтын айрықша мықты іргетас үстіне соғыла бастады.

Енді қамал қабырғаларын көтеру технологиясына келейік. Орта Азия аймағында, Қазақстанның оңтүстігінде қала қабырғалары мен бекіністері пахсалық (иленген) саздан, шикі кірпіштен және құрамадан, яғни пахса мен шикі кірпішті кезектестіріп тұрғызылатын болған. Көп жағдайларда (Баба-ата, Құйрық төбе, Мардан күйік, Сидақ ата және т.б.) құрама тәсілмен тұрғызу қолданылған, бұл кезде кірпіш пен пахса қабаттары 0,3 метрден 0,6 метрге дейін, кейде 1 метрге дейін жеткен. Пахсалық қабаттың кебуі барысында орын алатын жарықтарға жол бермеу үшін, оның бүйір қабырғаларына айрықша, металл құралдармен барынша терең кертік салып кетіп отырған. 0,3-тен 0,5-метрге дейінгі барынша «жұқа» қабаттар жіңішке темір сым немесе берік кендір жіптердің көмегімен блоктарға бөлінген. Осылайша бөлінген пахсалық қабаттар сыртынан үлкен блоктардан қаланғандай болып көрінеді. Жоғары жіптің төменгі қабатпен сәйкес келмеуі үшін әдетте төменгі жағынан кендірмен тілінген. Аралық қабатқа қаланатын кірпіштер 1-2 қатардан 4-5 қатарға дейін жетіп отырған. Мұндай қабырғалардың қалыңдығы әртүрлі, алайда 1 метрден жұқа болмайды және 3-4 метрге дейін жетеді (біздің жағдайда, бұл – 2,5 метр). Кей жағдайларда (Құйрық төбе) шикі кірпіштің пахсамен кезектесуі тік бағытта ғана емес, сонымен бірге көлденең бағытта да жүргізілген, яғни қабырғаның ішкі жағы кірпіштен қаланып, сыртқы жағы пахсадан болған кезде қолданылған.

Дуалды кесектен немесе пахсамен тұрғызудан гөрі, араластыра қалаудың артықшылығы ол кірпішке қарағанда, аз күш қажет етеді және пахсаға қарағанда төзімді келеді. Кірпішпен кезектестіре қаланған пахса жарылмайды, жарылса да бір қабат аралығында ғана ұсақ сызық түрінде болады. «Тәкие қақпаның» археологиялық қазба арқылы аршылған төменгі бөлігі пахсадан тұрғызылған, тек солтүстік-шығыс бөлігінде сыланған қабырғаларында ғана қаланған кірпіштердің қалдықтары табылды.

Біз тарихи шындықты жүз пайыздық тұрғыдан дәлелдеудің қисынсыздығын білеміз, бірақ шаршыны шеңберге айналдыруға қарсымыз. Бұл осы құрылыстың ерекшелігі, оның басқа қақпалардан айрықшалығы болып табылады. Бұл кейінгі орта ғасырдағы қорғаныс құрылысындағы жаңашылдық және ол сақталып қалуы қажет.

Марат ТҰЯҚБАЕВ,

«Әзірет Сұлтан» қорық мұражайының археология және ескерткіштерді қорғау бөлімінің меңгерушісі.

Толығымен көшіріп алу

1. ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР
Осы ереже Қазақстан Республикасының жалпы білім беретін оқу орындарының 8-11 сынып оқушылары арасында өтетін дәстүрлі «Ясауитану» республикалық білім байқауының мәртебесін, мақсаттары мен міндеттерін айқындайды.
1. Байқаудың мақсаты мен міндеттері:
• Қазақ халқының рухани тұтастығын қалыптастырған, Түркі халықтарының рухани ұстазы Қожа Ахмет Ясауи бабамыздың хикметтері мен ілімін насихаттау;
• Өскелең ұрпақты ұлы баба мұрасын терең меңгеріп, зерттеуге ынталандыру;
• Жас өркеннің интеллектуалдық пайым-парасатын арттыру;
• Жас буынды ар-имандылыққа, елдік санаға баулу;
• Ұлы баба өнегесімен шәкірттерді көркем мінезге, адамгершілікке, ізгілікке баулу;

2. Байқау екі кезеңнен тұрады:
I іріктеу кезеңі.
Сайысқа қатысушылар алфавиттік ретпен 20 оқушыдан бірнеше топқа бөлініп, әр топ бірінен кейін бірі жеке сынға түседі. Байқауға қатысушылардың алдын-ала берілген хикметтерді қалай жаттағанына көз жеткізу мақсатында сайысты жүргізуші алдымен хикметті өзі бастап, әрі қарай кез-келген бір қатысушыға, тоқтаған жерден жалғастырып әкетуді бұйырады. Ол бір немесе бірнеше шумақты жаңылыспай айтқаннан кейін, жүргізуші келесі бір сайыскерге хикметті үзілген жерінен іліп алып, кідірмей жалғастырып кетуді сұрайды. Жүргізуші осылай жас хикметшілерден жиырма хикметті кездейсоқ ретпен түгелдей сұрап шығуы тиіс. Бұл сында кідіріп тоқтап қалған, хикметті ұмытып қалған, қателесіп хикмет ретінен жаңылған қатысушының екі балы шегеріліп отырады. Сайыс барысында қатысушыларға үш рет қателескенге дейін мүмкіндік беріледі. Үш рет қателескен оқушы сайыстан шығады. Бірінші кезең қатысушылардың жартысы (1/2) шығып қалғанша жалғасады. Сайыскерлерге қазылар алқасы 10 балдық бағалау жүйесі бойынша баға береді.
І кезеңде еш мүдірмей, қатесіз айтып шыққан хикметшіге 10 балл қойылады. 1 рет мүдірген сайыскерге 8 балл қойылады. 2 рет қателескен қатысушыға 6 балл беріледі.
І кезеңнің мақсаты – оқушылардың хикметтерді қаншалықты деңгейде игергендігін, жүрекке сіңіргендігін анықтау, зейін мен зерде қабілетін сынға салу.

ІІ кезең. Қатысушылардың іріктеу кезеңінен өткендері сахнаға көтеріледі. Сайыскерлер алдыңғы кезеңдегідей үш топқа бөлінеді. Бұл сында оқушылар Қожа Ахмет Ясауидің өмірі мен шығармаларына, хикметтердегі ұғымдарға, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі мен ондағы жәдігерлерге қатысты алдын-ала дайындалған сұрақтарға жауап береді. Жауап беру кезінде хикметтермен байланыстырып отыру қажет. Кезеңнің мақсаты Әзірет Сұлтан Қожа Ахмет Ясауидің өмірі, шығармашылығы, хикметтегі ұғымдар, кесененің және ондағы жәдігерлердің тағылымдық мәні жайлы қатысушылардың білімдерін сарапқа салу. Сұрақтар билет түрінде болады (техникалық мүмкіндікке байланысты компьютердегі ұяшықтарда жасырылуы мүмкін). Әр билетте екі сұрақтан болады. Қажеттілігіне қарай қатысушыларға қазылар тарапынан қосымша сұрақтар қойылуы мүмкін. Екі сұраққа да дұрыс толыққанды жауап берген сайыскерлерге жоғарғы балл қойылады. Ұпай саны 10 балдық жүйемен бағаланады.
Екі кезеңнен кейін сайыскерлердің барлық кезеңдегі жинаған ұпайлары қосылып, қорытындысында жоғарғы нәтиже көрсеткен сайыскер жеңімпаз атанады. Осы жүйемен қалған қатысушылар да жүлделі орындарға ие болады.

2. Дәстүрлі «Ясауитану» республикалық білім байқауына қатысушылар

1. Дәстүрлі «Ясауитану» республикалық білім байқауына оқыту тіліне қарамастан, мемлекеттік және мемлекеттік емес жалпы білім беретін оқу орындарының 8-11-сыныптарының оқушылары қатыса алады.
2. Облыстық байқауларда, сонымен қатар Астана, Алматы қалалық байқауларында жоғары нәтиже көрсеткен оқушылар байқаудың республикалық кезеңіне қатысады.

3. ЖҰМЫС ОРГАНДАРЫ

1. Дәстүрлі «Ясауитану» республикалық білім байқауының ұйымдастыру жұмыстарын «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы құрған ұйымдастыру комитеті жүзеге асырады.
2. Ұйымдастыру комитетінің құрамына қорық мұражайдың жауапты қызметкерлері, Ясауитанушы ғалымдар, т.б. тұлғалар кіреді.
3. Дәстүрлі «Ясауитану» республикалық білім байқауының республикалық ұйымдастыру комитеті:
• Байқауды өткізудің жалпы тәртібін белгілейді;
• Тікелей басшылық жасауды жүзеге асырады;
• Байқаудың қорытындыларына талдау жасайды және жинақтап қорытады;
• Байқау материалдарын баспасөзде жариялайды;
• Республикалық ұйымдастыру комитетінің төрағасы – «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік қорық мұражай директорының ұйымдастыру ісі жөніндегі орынбасары.

4. Дәстүрлі «Ясауитану» республикалық білім байқауының қазылар алқасы

Қазылар құрамына қойылатын талаптар:
1. Ясауи бабамыздың хикмет ілімін және дүниетанымдық философиясын зерттеп жүрген маман болуы тиіс.
2. Кесенедегі эпиграфикалық жазулар және т.б. рухани мұралармен жете таныс маман болуы тиіс.
3. Қазылар алқасы 5 адамнан тұрады.
4. Ұйымдастырушы орган – «Әзірет Сұлтан» қорық мұражайының директоры байқау қазыларының төрағасы болып табылады.

5. Дәстүрлі «Ясауитану» республикалық білім байқауының жұмысын қорытындылау және қатысушыларды марапаттау

1. Дәстүрлі «Ясауитану» республикалық білім байқауының ашылуы, қорытындысы және қатысушыларды марапаттау рәсімі салтанатты жағдайда өткізіледі.
2. Дәстүрлі «Ясауитану» республикалық білім байқауының жеңімпаздары дипломдарымен, қаржылай сыйлықтармен марапатталады.
3. Республикалық «Ясауитану» білім байқауына қатысушылардың барлығы арнайы – дипломдармен марапатталады.
4. Дәстүрлі «Ясауитану» республикалық білім байқауы бойынша жеті жүлделі орын: бір бас жүлде, бір бірінші, екі екінші, үш үшінші орын, он ынталандыру сыйлығы белгіленеді.